Rus tilida 6 ta kelishik bor: именительный (bosh), родительный (qaratqich), дательный (jo'nalish), винительный (tushum), творительный (vosita) va предложный (o'rin-payt). Kelishik so'zning gapdagi vazifasini ko'rsatadi va uning oxirini o'zgartiradi. Kelishikni savol orqali aniqlash mumkin: кто? что? — bosh, кого? чего? — qaratqich, кому? чему? — jo'nalish, кого? что? — tushum, кем? чем? — vosita, о ком? о чём? — o'rin-payt kelishigi.
Kelishiklar — rus tilini o'rganayotgan deyarli har bir o'zbek uchun birinchi qiyinchilik. O'zbek tilida ham kelishiklar bor, lekin ular boshqacha ishlaydi: bizda faqat qo'shimchalar, rus tilida esa qo'shimcha ustiga predloglar, jins va jonli-jonsizlik qo'shiladi. Quyida jadvallar, savollar, qo'shimchalar va o'zbek tilida gapiradiganlar eng ko'p qiladigan xatolar.
Rus tilida nechta kelishik bor
Maktab dasturida va chet elliklar uchun barcha darsliklarda — oltita kelishik. To'g'ri gapirish va yozish uchun aynan shu oltitasini bilish kifoya.
Tilshunoslar ba'zan ko'proq sanaydi: chaqiruv shakli (мам!, Саш!), o'rin shakli (в лесу, «в лесе» emas) va qism shakli (налей чаю). Bular eski shakllarning qoldig'i, ular kam uchraydi va alohida yodlash shart emas — amaliyot davomida o'z-o'zidan esda qoladi.
Kelishiklar jadvali va savollari
| Kelishik | Savollari | Nima uchun kerak | Misol |
|---|---|---|---|
| Именительный Bosh kelishik | кто? что? | Ega, lug'atdagi shakl | Это книга |
| Родительный Qaratqich kelishigi | кого? чего? | Qarashlilik, yo'qlik, miqdor | Нет книги |
| Дательный Jo'nalish kelishigi | кому? чему? | Harakat kimga qaratilgani | Дал книгу другу |
| Винительный Tushum kelishigi | кого? что? | To'g'ridan-to'g'ri obyekt | Читаю книгу |
| Творительный Vosita kelishigi | кем? чем? | Vosita, birgalik | Пишу ручкой |
| Предложный O'rin-payt kelishigi | о ком? о чём? где? | Joy, suhbat mavzusi | Говорю о книге |
Jadvaldagi tartib — standart tartib. Har qanday darslikda va lug'atda kelishiklar aynan shu ketma-ketlikda beriladi. Shu tartibda yodlagan ma'qul: keyin so'zlarni zanjir bo'ylab tuslash osonroq bo'ladi.
Har bir kelishik tahlili
1. Именительный — Bosh kelishik
Девочка читает книгу. — Qiz kitob o'qiyapti.
Это стул. — Bu stul.
2. Родительный — Qaratqich kelishigi
У меня нет книги. — Mende kitob yo'q.
Это дом отца. — Bu otamning uyi.
Пять минут. — Besh daqiqa.
3. Дательный — Jo'nalish kelishigi
Я дал книгу другу. — Do'stimga kitob berdim.
Мне холодно. — Menga sovuq.
4. Винительный — Tushum kelishigi
Я вижу кошку. — Men mushukni ko'ryapman.
Она читает книгу. — U kitob o'qiyapti.
5. Творительный — Vosita kelishigi
Я пишу карандашом. — Men qalamda yozyapman.
Он идёт с другом. — U do'sti bilan ketyapti.
Она работает врачом. — U shifokor bo'lib ishlaydi.
6. Предложный — O'rin-payt kelishigi
Я живу в Ташкенте. — Men Toshkentda yashayman.
Мы говорили о книге. — Biz kitob haqida gaplashdik.
Nazariyani bir kechada o'qish mumkin. Kelishiklar nutqda ishlashi uchun esa xatolarni tuzatib turadigan odam bilan amaliyot kerak.
Kelishik qo'shimchalari jadvali
Savol kelishikni aytib beradi, qo'shimcha esa jins va songa bog'liq. Mana uchta tayanch so'z — ular orqali istalgan otni tekshirish qulay.
| Kelishik | Erkak jins (стол) | Ayol jins (книга) | O'rta jins (окно) | Ko'plik |
|---|---|---|---|---|
| Именительный | стол | книга | окно | столы |
| Родительный | стола | книги | окна | столов |
| Дательный | столу | книге | окну | столам |
| Винительный | стол | книгу | окно | столы |
| Творительный | столом | книгой | окном | столами |
| Предложный | о столе | о книге | об окне | о столах |
Ikki narsaga e'tibor bering. Erkak jinsdagi jonsiz so'zlarda bosh va tushum kelishigi bir xil — стол va стол. Ayol jinsda esa jo'nalish va o'rin-payt bir xil — книге. Bu xato emas, tizim shunday qurilgan: haqiqiy turli shakllar ko'rinib turganidan kamroq.
Kelishiklarni qanday yodlash kerak
Kelishiklar tartibi rus maktablarida bitta ibora orqali yodlanadi:
So'zlarning bosh harflari kelishiklarning bosh harflari bilan bir xil. Ma'nosi kulgili, lekin yillar davomida esda qoladi.
- 1
Nomini emas, savolini yodlang. Jonli nutqda hech kim «bu vosita kelishigi» deb o'ylamaydi. «чем? — ручкой» bog'lanishi ishlaydi.
- 2
Predlogni kelishik bilan birga yodlang. «В» va «на» o'rin-payt bilan «где?» ga, tushum bilan «куда?» ga javob beradi. Savol boshqa — qo'shimcha ham boshqa.
- 3
Bitta so'zni to'liq tuslang. «Друг» so'zini oling va oltitasidan o'tkazing: друг, друга, другу, друга, другом, о друге. Keyin «книга», keyin «окно». Uch so'z — sxema boshda.
- 4
Ovoz chiqarib gapiring. Kelishiklar quloq orqali mustahkamlanadi: to'g'ri shakl «to'g'ri eshitila» boshlaydi, noto'g'risi esa quloqni qiynaydi.
O'qituvchilarimiz tajribasiga ko'ra, kuniga 15–20 daqiqa shug'ullanilsa, kelishiklar tizimi taxminan uch-to'rt haftada qiyinchilik tug'dirmay qo'yadi. Mukammal emas — lekin gapirish va xato qilishdan qo'rqmaslik uchun yetarli.
O'zbek tilida gapiradiganlar eng ko'p qiladigan 5 ta xato
Bu beshtasini darslarda deyarli har kuni eshitamiz. Sababi bitta: o'zbek tilida xuddi shu fikr boshqa qurilma bilan ifodalanadi va miya uni to'g'ridan-to'g'ri ko'chiradi.
-
✗ Я пишу с ручкой
✓ Я пишу ручкой
O'zbekcha «ruchka bilan» — va «bilan» ruscha «с» ni tortib keladi. Lekin rus tilida vosita predlogsiz ishlatiladi: режу ножом, еду автобусом. «С» predlogi faqat birgalik uchun qoladi: иду с другом.
-
✗ У меня нет книга
✓ У меня нет книги
«Нет» dan keyin doim qaratqich kelishigi. Tekshirish oson: gapda «нет», «не было», «не будет» bo'lsa — so'z oxiri o'zgaradi.
-
✗ Я иду в городе
✓ Я иду в город
Bitta «в» predlogi ikkita kelishik bilan ishlaydi. «Куда?» — tushum (в город), «где?» — o'rin-payt (в городе). Qo'shimchani tanlashdan oldin o'zingizga savol bering.
-
✗ Я вижу мой друг
✓ Я вижу моего друга
Jonlilik. Odam va hayvonlarda tushum kelishigi qaratqich bilan bir xil bo'ladi. Narsalarda esa bosh kelishik bilan: вижу стол, lekin вижу брата.
-
✗ Я думаю о мой брат
✓ Я думаю о моём брате
O'rin-payt kelishigi faqat otni emas, unga tegishli hamma so'zni o'zgartiradi: olmosh va sifatni ham. О моём старшем брате — uch so'z, uchalasi ham o'rin-payt kelishigida.
Ko'p beriladigan savollar
Oltita: именительный, родительный, дательный, винительный, творительный va предложный. Maktabda va rus tilini chet tili sifatida o'rgatadigan kurslarda aynan shuncha o'rganiladi.
Gapdagi asosiy so'zdan savol bering. «Читаю что? — книгу» bo'lsa, tushum kelishigi. «Нет чего? — книги» bo'lsa, qaratqich. Savol — eng ishonchli usul, u notanish so'zlarda ham ishlaydi.
Odatda qaratqich va o'rin-payt. Qaratqichning vazifalari juda ko'p — qarashlilik, inkor, miqdor, — o'rin-payt esa to'g'ri predlog tanlashni talab qiladi. Vosita kelishigi aksincha tez o'zlashadi: uning mantig'i tushunarli.
Ilmiy tilshunoslikda qo'shimcha shakllar ajratiladi: chaqiruv («мам!», «Саш!»), o'rin («в лесу», «в лесе» emas) va qism («налей чаю»). Lekin bu eski tizimning qoldig'i, ular cheklangan so'zlarda uchraydi. Amaliyot uchun oltitasi yetarli.
Kuniga 15–20 daqiqa muntazam shug'ullanilsa, asosiy tizim uch-to'rt haftada o'zlashadi. Nutqda erkin va to'xtalmasdan ishlatish esa — odatda o'qituvchidan izoh olib, ikki-uch oy amaliyotdan keyin.
O'zbek tilida ham kelishiklar bor, lekin ular faqat qo'shimchalar bilan ifodalanadi va jinsga bog'liq emas — o'zbek tilida jins kategoriyasi umuman yo'q. Rus tilida qo'shimchaga bir vaqtning o'zida uchta narsa ta'sir qiladi: jins, son va jonlilik, ustiga ko'pincha predlog qo'shiladi. Shuning uchun o'zbekchadan to'g'ridan-to'g'ri ko'chirish deyarli har doim xatoga olib keladi.
Kelishiklar faqat boshida qo'rqinchli ko'rinadi. Ichida esa oltita savol va oldindan aytib bo'ladigan qo'shimchalardan iborat cheklangan tizim bor — bir oylik xotirjam ish bilan yopiladi.